Cùng ngẫm tác phẩm Lục Vân Tiên của Cụ Nguyễn Đình Chiểu
Danh sách chương (21)
Hồi 01: Vân Tiên tạ thầy xin về đi thi
Đã phát hành: 22/09/2026Trước đèn xem truyện Tây minh,
Gẫm cười hai chữ nhân tình éo le.
Hỡi ai lẳng lặng mà nghe,
Dữ răn việc trước, lành dè thân sau.
Trai thời trung hiếu làm đầu,
Gái thời tiết hạnh là câu trau mình.
Có người ở quận Đông Thanh,
Tu nhân tích đức, sớm sinh con hiền.
Đặt tên là Lục Vân Tiên,
Tuổi vừa hai tám, nghề chuyên học hành.
Theo thầy nấu sử xôi kinh,
Tháng ngày bao quản sân Trình lao đao.
Văn đà khởi phụng đằng giao
Võ thêm ba lược, sáu thao ai bì.
Xảy nghe mở hội khoa thi,
Vân Tiên vào tạ tôn sư xin về:
“Bấy lâu cửa thánh dựa kề,
“Đã tươi khí tượng lại xuê tinh thần.
“Nay đà gặp hội phong vân,
“Ai ai mà chẳng lập thân buổi này.
“Chí lăm bắn nhạn ven mây,
“Danh tôi đặng rạng, tiếng thầy bay xa.
“Làm trai trong cõi người ta,
“Trước lo báo bổ sau là hiển vang.”
Tôn sư bàn luận tai nàn,
Gẫm trong số hệ khoa tràng còn xa.
Mây trời chẳng dám nói ra,
Xui thầy thương tớ xót xa trong lòng.
Sau dầu tỏ nỗi đục trong,
Phải toan một phép để phòng hộ thân.
“Rày con xuống chốn phong trần,
“Thầy cho hai đạo phù thần đem theo.
“Chẳng may mà gặp lúc nghèo,
“Xuống sông cũng vững, lên đèo cũng an.”
Tôn sư trở lại hậu đàng,
Vân Tiên ngơ ngẩn lòng càng sanh nghi:
“Chẳng hay mình mắc việc chi,
“Tôn sư người dạy khoa kỳ còn xa?
“Hay là bối rối việc nhà?
“Hay là đức bạc hay là tài sơ?
“Bấy lâu lòng những ước mơ,
“Hội này chẳng gặp còn chờ hội nao?”
Nên hư chẳng biết làm sao,
Chi bằng hỏi lại lẽ nào cho minh.
Đặng cho rõ nỗi sự tình,
Ngỏ sau ngàn dặm đăng trình mới an.
Tôn sư ngồi hãy thở than,
Ngó ra trước án thấy chàng trở vô.
Hỏi rằng: “Vạn lý trường đồ,
“Sao chưa cất gánh trở vô việc gì?
“Hay là con hãy hồ nghi,
“Thầy bàn một việc khoa kỳ ban trưa?”
Vân Tiên nghe nói liền thưa:
“Tiểu sinh chưa biết nắng mưa buổi nào?
“Song đường tuổi hạc đã cao,
“Xin thầy nói lại âm hao con tường.”
Tôn sư nghe nói thêm thương,
Dắt tay ra chốn tiền đường xem trăng,
Nhân cơ tàng sự dặn rằng:
“Việc người chẳng khác việc trăng trên trời.
“Tuy là soi khắp mọi nơi,
“Khi mờ, khi tỏ, khi vơi, khi đầy.
“Sao con chẳng rõ lẽ nầy,
“Lựa là con phải hỏi thầy làm chi?
“Số con hai chữ khoa kỳ,
“Khôi tinh đã rạng, Tử vi thêm loà.
“Hiềm vì ngựa chạy đường xa,
“Thỏ vừa ló bóng, gà đà gáy tan.
“Bao giờ cho tới bắc phang,
“Gặp chuột ra đồng, con mới nên danh.
“Sau dầu Đặng chữ hiển vinh,
“Mấy lời thầy nói tiền trình chẳng sai.
“Trong cơn bỉ cực thái lai,
“Giữ gìn cho vẹn việc ai chớ sờn.”
Vân Tiên vội vã tạ ơn,
Trăm năm dốc giữ keo sơn một lời.
Lời bình:
Mở đầu Lục Vân Tiên, Nguyễn Đình Chiểu không vội đưa người đọc vào một cuộc phiêu lưu hay một câu chuyện tình yêu. Cụ bắt đầu bằng một lời mời rất nhẹ: “Trước đèn xem truyện Tây minh, Gẫm cười hai chữ nhân tình éo le.”
Chỉ hai câu thơ, nhưng dường như đã hé mở tinh thần của cả tác phẩm.
Ngồi trước ngọn đèn, đọc chuyện đời, rồi bật cười trước hai chữ “nhân tình”. Bởi chuyện con người vốn vẫn vậy: có lúc gặp may, có lúc gặp rủi; có người hôm nay còn ở trên cao, ngày mai đã rơi xuống đáy; có người tưởng như nghèo khó lại giữ được tấm lòng đáng quý hơn người giàu sang.
Và từ đó, cụ Nguyễn Đình Chiểu gửi đến người nghe một lời nhắn:
“Dữ răn việc trước, lành dè thân sau.”
Việc xấu của người đi trước là điều để mình răn mình. Việc tốt của người đi trước là điều để mình noi theo.
Đây không chỉ là lời mở đầu của một truyện thơ. Nó gần như là một quan niệm sống.
Ngày nay, chúng ta có thể gọi đó là học từ kinh nghiệm của người khác. Nhưng cách nói của người xưa giản dị hơn nhiều: thấy chuyện đời mà ngẫm, thấy người mà soi lại mình.
Rồi Nguyễn Đình Chiểu đặt ra hai chữ trung hiếu cho người trai và tiết hạnh cho người gái. Đó là những chuẩn mực đạo đức của xã hội đương thời. Khi đọc hôm nay, chúng ta có thể không còn nhìn tất cả những khuôn phép ấy giống hệt người xưa. Nhưng phía sau những chữ nghĩa ấy vẫn có một điều rất đáng suy ngẫm: con người cần có những nguyên tắc để giữ mình.
Bởi tài giỏi mà không có nguyên tắc, rất dễ thành người cơ hội. Có tiền mà không có chữ tín, cũng chẳng giữ được lòng người. Có địa vị mà không biết sống có nghĩa, cuối cùng danh vọng cũng trở nên nhẹ tênh.
Sau những lời mở đầu ấy, Nguyễn Đình Chiểu giới thiệu Lục Vân Tiên.
Chàng sinh ra trong một gia đình biết tu nhân tích đức, được đặt cho cái tên Lục Vân Tiên. Tuổi vừa hai tám, chàng chuyên tâm học hành. Theo thầy, dùi mài kinh sử, luyện văn, luyện võ.
Ở đây có một chi tiết rất đẹp: Vân Tiên không chỉ học chữ mà còn học võ.
Chàng được chuẩn bị cả tri thức lẫn bản lĩnh. Văn có thể lập thân, võ có thể hành đạo. Người thanh niên ấy mang trong mình một lý tưởng rất rõ ràng: học để thành người, thành tài rồi giúp đời.
Khi nghe tin mở hội khoa thi, Vân Tiên xin phép thầy trở về. Lời chàng nói thể hiện một hoài bão của tuổi trẻ:
“Làm trai trong cõi người ta,
Trước lo báo bổ sau là hiển vang.”
Đọc câu thơ này hôm nay, có lẽ nhiều người trưởng thành sẽ mỉm cười.
Bởi chúng ta từng có một thời giống Vân Tiên.
Tuổi trẻ thường tin rằng chỉ cần mình đủ giỏi, đủ chăm chỉ, đủ cố gắng thì con đường phía trước sẽ rộng mở. Ta có những kế hoạch rất đẹp cho tương lai. Ta nghĩ mình biết mình sẽ trở thành ai.
Nhưng cuộc đời, giống như lời người thầy trong câu chuyện, không phải lúc nào cũng đi theo những gì chúng ta tính toán.
Tôn sư nhìn thấy trong số mệnh của Vân Tiên rằng kỳ thi chưa đến lúc thành danh. Nhưng ông không nói thẳng ngay. Ông chỉ trao cho học trò hai đạo phù thần để phòng thân.
Đáng chú ý là Vân Tiên không hiểu.
Chàng nghi ngờ, băn khoăn và quay lại hỏi thầy.
Đây là khoảnh khắc nhỏ nhưng rất có ý nghĩa. Người trẻ có chí tiến thủ thường muốn biết tương lai của mình sẽ ra sao. Họ muốn một câu trả lời rõ ràng: Bao giờ tôi thành công? Bao giờ tôi có danh? Bao giờ tôi đạt được điều mình muốn?
Nhưng người thầy lại nói một câu rất sâu:
“Việc người chẳng khác việc trăng trên trời.”
Trăng vẫn soi khắp nơi, nhưng có khi mờ, khi tỏ; có khi đầy, khi khuyết.
Đời người cũng vậy.
Có những giai đoạn chúng ta tưởng mình đang đi rất nhanh. Có những lúc lại thấy bản thân đứng yên. Có khi cơ hội tưởng đã ở ngay trước mắt nhưng rồi vụt mất. Có khi phải chờ rất lâu mới đến được thời điểm của mình.
Điều quan trọng không phải là lúc nào cũng thuận lợi.
Điều quan trọng là khi chưa đến lúc, mình có đủ kiên nhẫn để tiếp tục hay không.
Lời tiên đoán của người thầy cuối cùng vẫn mở ra một tương lai tốt đẹp cho Vân Tiên. Nhưng trước khi có được “hiển vinh”, chàng phải trải qua những ngày tháng bỉ cực.
Và lời dặn cuối cùng của thầy mới là điều đáng nhớ nhất:
“Trong cơn bỉ cực thái lai,
Giữ gìn cho vẹn việc ai chớ sờn.”
Bỉ cực rồi sẽ đến thái lai. Khó khăn rồi có thể sẽ qua. Nhưng trong lúc chưa thấy ánh sáng, điều cần giữ chính là lòng mình.
Đó cũng có lẽ là lời nhắn mà Nguyễn Đình Chiểu muốn gửi đến mỗi người chúng ta.
Không ai biết chính xác tương lai sẽ đưa mình đến đâu. Không ai chắc con đường mình chọn sẽ luôn thuận lợi. Nhưng khi chưa biết ngày mai thế nào, chúng ta vẫn có thể quyết định hôm nay mình sẽ sống như thế nào.
Vân Tiên tạ ơn thầy và hứa “trăm năm dốc giữ keo sơn một lời.”
Một lời hứa với thầy.
Nhưng đồng thời cũng là lời hứa với chính mình.
Hồi thứ nhất khép lại không bằng một chiến thắng, mà bằng một lời hẹn với tương lai.
Và có lẽ, đó chính là điều đẹp nhất của tuổi trẻ: chưa biết cuộc đời sẽ đưa mình đi đâu, nhưng vẫn bước lên đường với một niềm tin rất thật vào điều mình muốn trở thành.
Hồi 02: Vân Tiên lên đường gặp lũ sơn đài
Đã phát hành: 23/09/2026Ra đi vừa rạng chân trời,
Ngùi ngùi ngó lại nhớ nơi học đường.
Tiên rằng: “Thiên các nhất phương,
“Thầy đeo đoạn thảm, tơ vương mối sầu.
“Quản bao thân trẻ dãi dầu,
“Mang đai Tử Lộ, quảy bầu Nhan Uyên.
“Bao giờ cá nước gặp duyên,
“Đặng cho con thảo phỉ nguyền tôi ngay.
Kể từ lướt dặm tới nay,
Mỏi mê hầu đã mấy ngày xông sương.
Đoái nhìn phong cảnh thêm thương,
Vơi vơi dặm cũ nẻo đường còn xa.
Chi bằng kiếm chốn lân gia,
Trước là tìm bạn sau là nghỉ chân.
Việc chi than khóc tưng bừng,
Đều đem nhau chạy vào rừng lên non.
Tiên rằng: “Bớ chú cõng con!
“Việc chi nên nỗi bon bon chạy hoài?”
Dân rằng: “Tiểu tử là ai?
“Hay là một đảng sơn đài theo tao?”
Tiên rằng: “Cớ sự làm sao,
“Xin ngừng vài bước sẽ trao một lời.”
Dân nghe tiếng nói khoan thai,
Kêu nhau đứng lại bày lời phân qua:
“Nhân rày có đảng lâu la,
“Tên rằng Đỗ Dự, hiệu là Phong Lai.
“Nhóm nhau ở chốn sơn đài,
“Người đều sợ nó có tài khôn đương.
“Bây giờ xuống cướp thôn hương,
“Thấy con gái tốt qua đường bắt đi.
“Xóm làng chẳng dám nói chi,
“Cám thương hai gã nữ nhi mắc nàn!
“Con ai vóc ngọc mình vàng,
“Má đào mày liễu dung nhan lạnh lùng.
“E khi mắc đảng hành hung,
“Uổng trang thục nữ sánh cùng thất phu.
“Thôi thôi chẳng dám nói lâu,
“Chạy đi cho khỏi kẻo âu tới mình”
Vân Tiên nổi giận lôi đình,
Hỏi thăm: “Lũ nó còn đình nơi nao?
“Tôi xin ra sức anh hào,
“Cứu người cho khỏi lao đao buổi này.”
Dân rằng: “Lũ nó còn đây,
“Qua xem tướng bậu thơ ngây đã đành.
“E khi hoạ hổ bất thành,
“Khi không mình lại xô mình vào hang.”
Vân Tiên ghé lại bên đàng,
Bẻ cây làm gậy, tìm đàng chạy vô.
Kêu rằng: “Bớ đảng hung đồ!
“Chớ quen làm thói hồ đồ hại dân.”
Phong Lai mặt đỏ phừng phừng:
“Thằng nào dám tới lẫy lừng vào đây.
“Trước gây việc dữ tại mầy,
“Truyền quân bốn phía phủ vây bịt bùng.”
Vân Tiên tả đột hữu xông,
Khác nào Triệu Tử phá vòng Đương giang.
Lâu la bốn phía vỡ tan,
Đều quăng gươm giáo tìm đàng chạy ngay.
Phong Lai trở chẳng lập tay,
Bị Tiên một gậy thác rày thân vong.
Lời bình: Cây gậy bên đường và lựa chọn của người đi trước
Rời mái trường chưa lâu, mang theo lời dặn “trong cơn bỉ cực thái lai”, Lục Vân Tiên bước vào đời bằng bước chân dãi dầu sương gió. Nhưng thế giới ngoài kia không chờ chàng trưởng thành từ tốn. Nó ập đến bằng tiếng khóc của người chạy loạn và nhành mai ngọc ngà kẹt giữa tay cường hào.
Gặp lúc bất bình, Vân Tiên hỏi cặn kẽ rồi nổi giận lôi đình. Dân làng khuyên can bằng một thứ lý lẽ rất thực tế của người từng trải:
Qua xem tướng bậu thơ ngây đã đành
E khi hoạ hổ bất thành
Khi không mình lại xô mình vào hang.
Đọc câu này hôm nay, ta thấy quen thuộc vô cùng. Đó là lời khuyên ta vẫn nghe, vẫn tự nhủ mỗi ngày: chuyện bao đồng đừng dính vào; thấy tai nạn giao thông thì đứng xa ra kẻo phiền lụy; thấy bất công ở cơ quan thì ngậm miệng cho yên thân; thấy bạo lực trên mạng thì lướt qua kẻo rước họa vào thân. Sống khôn ngoan, giữ an toàn cho mình là bản năng tự nhiên. Dân làng đâu có sai.
Nhưng Vân Tiên đã chọn khác. Chàng không tính toán thiệt hơn, không đợi trang bị uy phong, chỉ:
Vân Tiên ghé lại bên đàng,
Bẻ cây làm gậy, tìm đàng chạy vô.
Hình ảnh ấy đẹp một cách mộc mạc mà dữ dội. Cây gậy bên đường không phải là bảo kiếm thượng thừa. Nó chỉ là đại diện cho phản xạ của lương tri. Khi cái ác giơ vuốt giữa thanh thiên bạch nhật, nếu ai cũng chọn lùi lại vì sợ “họa hổ bất thành”, thì cái ác mặc nhiên chiếm trọn không gian sống.
Nguyễn Đình Chiểu mượn trận đánh Triệu Tử Long phá vòng Đương giang để phóng chiếu vào một gậy của Vân Tiên. Nghe có vẻ khoa trương, nhưng ngẫm lại, đó là sự khích lệ lớn lao dành cho người dám đứng lên chống lại bạo lực. Phong Lai sụp đổ nhanh chóng không chỉ vì võ nghệ tuyệt luân của Vân Tiên, mà bởi cái ác vốn luôn thất bại trước sự kiên định của chính nghĩa.
Hôm nay, Phong Lai không cầm gươm chặn đường cướp gái đẹp nữa. Phong Lai biến thân thành sự vô cảm tập thể, sự chèn ép im lặng, hay thói quen đứng quay phim thay vì cứu người.
Hành động “bẻ cây làm gậy” của Vân Tiên thế kỷ 19, suy cho cùng, đặt ra câu hỏi cho chúng ta thế kỷ 21: Khi tận mắt thấy cái ác, cái xấu đang lộng hành trước mặt, ta sẽ làm dân làng đứng sau bờ rào khuyên nhủ, hay nhặt lên cây gậy của sự dấn thân?
Tuổi trẻ hay sự trưởng thành không đo bằng việc ta đi nhanh thế nào, mà đo bằng việc ta đứng về phía nào khi thế giới chao đảo. Vân Tiên đã chọn bước vào vòng vây. Còn chúng ta?
Hồi 03: Vân Tiên cứu Kiều Nguyệt Nga
Đã phát hành: 24/09/2026Dẹp rồi lũ kiến chòm ong,
Hỏi: “Ai than khóc ở trong xe này?”
Thưa rằng: “Tôi thiệt người ngay,
“Sa cơ nên mới lầm tay hung đồ.
“Trong xe chật hẹp khôn phô,
“Cúi đầu trăm lạy, cứu cô tôi cùng.”
Vân Tiên nghe nói động lòng,
Đáp rằng: “Ta đã trừ dòng lâu la.
“Khoan khoan ngồi đó chớ ra,
“Nàng là phận gái, ta là phận trai.
“Tiểu thư con gái nhà ai,
“Đi đâu nên nỗi mang tai bất kỳ.
“Chẳng hay tên họ là chi?
“Khuê môn phận gái việc gì đến đây?
“Trước sau chưa hãn dạ nầy,
“Hai nàng ai tớ, ai thầy nói ra?”
Thưa rằng: “Tôi Kiều Nguyệt Nga,
“Con này tỳ tất tên là Kim Liên.
“Quê nhà ở quận Tây Xuyên,
“Cha làm tri phủ ở miền Hà Khê.
“Sai quân đem bức thư về,
“Rước tôi qua đó định bề nghi gia.
“Làm con đâu dám cãi cha,
“Ví dầu ngàn dặm đàng xa cũng đành!
“Chẳng qua là sự bất bình,
“Hay vầy cũng chẳng đăng trình làm chi.
“Lâm nguy chẳng gặp giải nguy,
“Tiết trăm năm cũng bỏ đi một hồi.
“Trước xe quân tử tạm ngồi,
“Xin cho tiện thiếp lạy rồi sẽ thưa:
“Chút tôi liễu yếu đào thơ,
“Giữa đường lâm phải bụi dơ đã phần.
“Hà Khê qua đó cũng gần,
“Xin theo cùng thiếp đền ơn cho chàng.
“Gặp đây đương lúc giữa đàng,
“Của tiền không có, bạc vàng cũng không.
“Ngẫm câu báo đức thù công,
“Lấy chi cho phỉ tấm lòng cùng ngươi.”
Vân Tiên nghe nói liền cười:
“Làm ơn há dễ trông người trả ơn.
“Này đà rõ đặng nguồn cơn,
“Nào ai tính thiệt so hơn làm gì?
“Nhớ câu kiến ngãi bất vi,
“Làm người thế ấy cũng phi anh hùng.
“Đó mà biết chữ thuỷ chung,
“Lựa là đây phải theo cùng làm chi.”
Nguyệt Nga biết ý chẳng đi,
Hỏi qua tên họ một khi cho tường.
Thưa rằng: “Tiện thiếp đi đường,
“Chẳng hay quân tử quê hương nơi nào?”
Phút nghe lời nói thanh tao,
Vân Tiên há nỡ lòng nào phôi pha:
“Đông Thành vốn thiệt quê ta,
“Họ là Lục thị, tên là Vân Tiên.”
Nguyệt Nga vốn đấng thuyền quyên,
Tai nghe lời nói tay liền rút trâm.
Thưa rằng: “Nay gặp tri âm,
“Xin đưa một vật để cầm làm tin.
Vân Tiên ngơ mặt chẳng nhìn,
Nguyệt Nga liếc thấy càng thìn nết na:
“Vật chi một chút gọi là,
“Thiếp thưa chưa dứt chàng đà làm ngơ.
“Của này là của vất vơ,
“Lòng chê cũng phải, mặt ngơ sao đành!”
Vân Tiên khó nổi làm thinh,
Chữ ơn buộc lại chữ tình lây dây.
Than rằng: “Đó khéo trêu đây,
“Ơn kia đã mấy, của nầy rất sang.
“Đương khi gặp gỡ giữa đàng,
“Một lời cũng nhớ, ngàn vàng chẳng phai.
“Nhớ câu trọng nghĩa khinh tài,
“Nào ai chịu lấy của ai làm gì.”
Thưa rằng: “Chút phận nữ nhi,
“Vốn chưa biết lẽ có khi mất lòng.
“Ai dè những đấng anh hùng,
“Thấy trâm thôi lại thẹn thùng cùng trâm.”
Riêng than: “Trâm hỡi là trâm!
“Vô duyên chi mấy ai cầm mà mơ?
“Đưa trâm chàng đã làm ngơ,
“Thiếp xin đưa một bài thơ giã từ.”
Vân Tiên ngó lại rằng: “Ừ,
“Làm thơ cho kịp bấy chừ chớ lâu.”
Nguyệt Nga ứng tiếng xin hầu,
Xuống tay liền tả tám câu năm vần.
“Thơ rồi này thiếp xin dâng,
“Ngửa trông lượng rộng văn nhân thể nào?”
Vân Tiên xem thấy ngạt ngào,
Ai dè sức gái tài cao bực nầy.
Đã mau mà lại thêm hay,
Chẳng phen Tạ nữ, cũng tày Từ phi.
Thơ ngâm dũ xuất dũ kỳ,
Cho hay tài gái kém gì tài trai.
Như vầy ai lại thua ai,
Vân Tiên hoạ lại một bài trao ra.
Xem thơ biết ý gần xa,
Mai hoà vận điểu, điểu hoà vận mai.
Có câu xúc cảnh hứng hoài,
Đường xa vọi vọi, dặm dài vơi vơi.
Ai ai cũng ở trong trời,
Gặp nhau ta đã cạn lời thời thôi.
Lời bình: Khúc dạo đầu của nghĩa khí và tâm hồn thanh cao
Hồi 3 trong Lục Vân Tiên của Nguyễn Đình Chiểu hiện lên như một khúc dạo đầu trong trẻo, khoáng đạt mà sâu thẳm của nghĩa khí và ái tình. Giữa không gian hoang sơ của đường đời hiểm trở, cuộc gặp gỡ giữa chàng trai Đông Thành và tiểu thư Tây Xuyên không chỉ cứu một sinh mệnh khỏi tay hung đồ, mà còn khai mở một thế giới thẩm mỹ nơi nhân cách con người được định hình bằng ánh sáng tự nhiên của lòng nhân ái.
Mở đầu đoạn trích là bóng hình trượng phu của Lục Vân Tiên. Trước lời kêu cứu tha thiết và tấm lòng biết ơn chịu lụy của người thiếu nữ, tiếng cười của chàng vang lên hào sảng mà tỉnh táo: “Làm ơn há dễ trông người trả ơn.” Câu châm ngôn sống “kiến ngãi bất vi, làm người thế ấy cũng phi anh hùng” không phải lời hô khẩu hiệu khô khan, mà là bản năng máu thịt của một trang nam nhi sống trọn chữ tâm. Việc Vân Tiên từ chối theo đền ơn hay tín vật định tình (cây trâm) không phát xuất từ sự lạnh lùng vô cảm; ngược lại, đó là đỉnh cao của triết lý trọng nghĩa khinh tài. Với chàng, hành hiệp cứu người vốn tự nhiên như nước chảy qua ghềnh; vướng bận chuyện báo đền hay vật chất sẽ tự tay vấy bẩn sự cao thượng của nghĩa cử.
Song đối trọng với khí chất ngang tàng ấy lại là một Kiều Nguyệt Nga đầy đặn bản lĩnh và tế nhị. Nàng không vội vã xuống kiệu khi chưa phân định nam bắc, giữ tròn khuê môn lễ giáo; nhưng một khi trái tim đã nhận diện tri âm, nàng dám chủ động trao gửi chân tình. Hành động rút trâm cài đầu làm tin và sự hờn dỗi kín đáo trước cái ngơ mặt của trượng phu (“Trâm hỡi là trâm!. Vô duyên chi mấy ai cầm mà mơ?”) vẽ nên chân dung một tiểu thư không chỉ mềm mại liễu yếu đào tơ, mà còn có lòng tự trọng kiêu hãnh và nét duyên ngầm sắc sảo. Khi trâm bị từ chối, Nguyệt Nga không lùi về im lặng yếu đuối mà chuyển hóa nỗi niềm thành tám câu thơ năm vần ứng họa mau lẹ như gió thoảng mưa ngàn.
Khoảnh khắc hai tâm hồn chạm vào nhau qua vần thơ họa, thực sự là một cuộc giao thoa kỳ diệu. Vân Tiên từ ngạc nhiên trước “sức gái tài cao bực này” (sánh ngang Tạ Đạo Uẩn, Từ phi) đến việc cất bút họa lại. Những câu thơ “Mai hoà vận điểu, điểu hoà vận mai” không còn là phép thử tài hoa đơn thuần, mà là nhịp đập đồng điệu của hai tâm hồn thấu cảm giữa bao la vũ trụ. “Ai ai cũng ở trong trời. Gặp nhau ta đã cạn lời thời thôi” khép lại phân đoạn bằng một âm hưởng triết lý: duyên gặp gỡ đôi khi chẳng cần níu kéo dài lâu bằng vật chất thế gian, bởi sự thấu suốt trong một khoảnh khắc ấy đã đủ làm hành trang cho cả một đời sóng gió.
Nguyễn Đình Chiểu đã dùng ngòi bút mộc mạc mà thấm đẫm hơi thở đất phương Nam để tạc nên chương này. Lời thơ lục bát trôi chảy như tiếng lòng thổn thức, đưa người đọc đi từ ngạc nhiên trước hành động trượng nghĩa sang rung động trước một tâm hồn tri âm còn trinh nguyên màu trời đất. Hồi 3 vì thế mãi neo giữ trong tâm khảm độc giả về một thời đại mà ở đó, con người cư xử với nhau bằng đạo đức nguyên sơ và sự đắm say trong sáng nhất.
Hồi 04: Nguyệt Nga về Hà Khê
Đã phát hành: 25/09/2026Vân Tiên từ giã phản hồi,
Nguyệt Nga than thở: “Tình ôi là tình!
“Nghĩ mình mà ngán cho mình,
“Nỗi ơn chưa trả, nỗi tình lại vương.
“Hữu tình hai chữ uyên ương,
“Chuỗi sầu ai khéo vấn vương vào lòng.
“Nguyện cùng nguyệt lão hỡi ông!
“Trăm năm cho vẹn chữ tòng mới an.
“Hữu tình chi mấy Ngưu Lang,
“Tấm lòng Chức Nữ, vì chàng mà nghiêng.
“Thôi thôi em hỡi Kim Liên!
“Đẩy xe cho chị qua miền Hà Khê.”
Trải quả dấu thỏ đàng dê,
Chim kêu vượn hú tứ bề nước non.
“Vái trời cho đặng vuông tròn,
“Trăm năm cho trọn lòng son với chàng.”
Phút đâu đã tới phủ đàng,
Kiều công xem thấy lòng càng sanh nghi.
Hỏi rằng: “Nào trẻ tuỳ nhi,
“Cớ sao nên nỗi con đi một mình?”
Nguyệt Nga thưa việc tiền trình,
Kiều công tường nỗi sự tình chẳng vui.
Nguyệt Nga dạ hãy ngùi ngùi,
Nghĩ mình thôi lại sụt sùi đòi cơn:
“Lao đao phận trẻ chi sờn,
“No nao trả đặng công ơn cho chàng.”
Kiều công nghe nói liền can,
Dạy rằng: “Con hãy nghỉ an mình vàng.
“Khi nào cha rảnh việc quan,
“Cho quân qua đó mời chàng đến đây.
“Sao sao chẳng kịp thời chầy,
“Cha nguyền trả đặng ơn nầy thời thôi.
“Hậu đường con hãy tạm lui,
“Làm khuây dạ trẻ cho vui lòng già.”
Tây lầu trống điểm sang ba,
Nguyệt Nga còn hãy xót xa phận mình.
Dời chân ra chốn hoa đình,
Xem trăng rồi lại chạnh tình cố nhân.
Than rằng: “Lưu thuỷ cao sơn,
“Ngày nào nghe đặng tiếng đàn tri âm.
“Chữ tình càng tưởng càng thâm,
“Muốn pha khó lợt, muốn dầm khôn phai.
“Vơi vơi đất rộng trời dài,
“Hỡi ai nỡ để cho ai đeo phiền.”
Trở vào bèn lấy bút nghiên,
Đặt bàn hương án chúc nguyền thần linh.
Làu làu một tấm lòng thành,
Hoạ ra một bức tượng hình Vân Tiên.
Than rằng: “Ngàn dặm sơn xuyên,
“Chữ ơn để dạ, chữ duyên nhuốm sầu.”
Lời bình:
Hồi 04 của tác phẩm Lục Vân Tiên ghi dấu chặng đường Kiều Nguyệt Nga cùng tỳ nữ Kim Liên tiếp tục hành trình về Hà Khê sau cuộc giải cứu lịch sử. Nếu ở hồi trước, người đọc chứng kiến sự quả cảm của Vân Tiên và nét đài các, dịu dàng của Nguyệt Nga thì ở hồi này, bức tranh tâm lý của người thiếu nữ họ Kiều được khắc họa sâu sắc hơn bao giờ hết: một tâm hồn nặng mang ân nghĩa, dạt dào tình cảm nhưng vô cùng kiên trinh, bản lĩnh.
Đoạn trích mở đầu bằng sự giằng xé tâm tư của Nguyệt Nga khi chia tay người anh hùng:
“Vân Tiên từ giã phản hồi,
Nguyệt Nga than thở: Tình ôi là tình!
Nghĩ mình mà ngán cho mình,
Nỗi ơn chưa trả, nỗi tình lại vương.”
Lời than thở “Tình ôi là tình!” cùng hình ảnh so sánh hai chữ “uyên ương”, chuyện “Ngưu Lang – Chức Nữ” cho thấy trái tim xao xuyến, rung động chân thành của Nguyệt Nga. Người thiếu nữ ấy không giấu giếm cảm xúc bản thân, nhưng tình cảm đó không xuất phát từ sự bồng bột mà bắt nguồn từ lòng biết ơn sâu sắc (Nỗi ơn chưa trả, nỗi tình lại vương). Sự đan cài giữa “ơn” và “tình” trở thành sợi dây tơ vò quấn quít, khiến chặng đường sang miền Hà Khê trở nên heo hút, gập ghềnh cả về cảnh vật lẫn tâm trạng:
“Trải qua dấu thỏ đàng dê,
Chim kêu vượn hú tứ bề nước non.”
Vẻ đẹp nhân cách của Nguyệt Nga càng ngời sáng qua lòng hiếu thảo và sự kiên trinh:
Khi về đến phủ đàng, trước sự nghi ngại của Kiều công, Nguyệt Nga đã tỏ tường mọi việc. Phản ứng của Kiều công – vừa xót xa cho con, vừa trân trọng ơn cứu mạng của Vân Tiên – không chỉ thể hiện tình cha con ấm áp mà còn khắc họa một gia phong nghĩa khí. Tấm lòng của người cha (“Cha nguyền trả đặng ơn nầy thời thôi”) là điểm tựa tinh thần vững chắc, nâng đỡ Nguyệt Nga trong niềm tha thiết trả ơn.
Điểm sáng nghệ thuật và cảm xúc đọng lại ở cảnh đêm tại Tây lầu:
Dưới ánh trăng thanh vắng nơi hoa đình, giữa tiếng trống điểm sang ba, Nguyệt Nga đối diện với chính lòng mình. Nguyễn Đình Chiểu đã mượn không gian mênh mông của đất trời và điển tích “Lưu thủy cao sơn” (Bá Nha – Tử Kỳ) để nâng tầm tình cảm của Nguyệt Nga thành mối duyên tri âm, tri kỷ:
“Chữ tình càng tưởng càng thâm,
Muốn pha khó lợt, muốn dầm khôn phai.”
Hành động “Đặt bàn hương án chúc nguyền thần linh” và “Họa ra một bức tượng hình Vân Tiên” là nhịp nối cao trào cho tấm lòng trung trinh của nàng. Nàng không chỉ ghi ơn trong lòng mà còn cụ thể hóa hình bóng người anh hùng lên nét vẽ, để trân trọng, phụng thờ và gắn bó suốt đời. Chữ “ơn” để dạ, chữ “duyên” nhuốm sầu, nhưng chính sự chủ động vái trời nguyền ước ấy đã khẳng định Kiều Nguyệt Nga là mẫu phụ nữ truyền thống nhưng sở hữu một nội tâm vô cùng kiên định và trọn vẹn nghĩa tình.
Bằng ngôn từ nôm na, bình dị mà giàu chất trữ tình, Hồi 04 đã khắc họa thành công hình tượng Kiều Nguyệt Nga – bức chân dung tuyệt đẹp về lòng biết ơn, sự trinh bạch và tình yêu mến thủy chung trong văn học cổ điển Việt Nam.
Hồi 05: Vân Tiên đi thi
Đã phát hành: 03/10/2026Chuyện nàng sau hãy còn lâu,
Chuyện chàng xin nối thứ đầu nói ra.
Vân Tiên từ cách Nguyệt Nga,
Giữa đường lại gặp người ra kinh kỳ.
Xa xem mặt mũi đen sì,
Mình cao sồ sộ dị kỳ rất hung.
Nhớ câu bình thuỷ tương phùng,
Anh hùng lại gặp anh hùng một khi.
Chẳng hay danh tánh là chi?
Một mình mang gói ra đi việc gì?
Đáp rằng: “Ta cũng xuống thi,
Hớn Minh tánh tự, Ô Mi quê nhà.
Vân Tiên biết kẻ chính tà,
Hễ người dị tướng ắt là tài cao.
Chữ rằng bằng hữu chi giao,
Tình kia đã gặp lẽ nào làm khuây?
Nên rừng há dễ một cây,
Muốn cho có đó cùng đây luôn dần.
Kìa nơi võ miếu hầu gần,
Hai ta vào đó nghỉ chân một hồi.
Cùng nhau bày tỏ tên rồi,
Hai chàng từ tạ đều lui ra đường.
Hồi 06: Vân Tiên để Hớn Minh đi trước, mình về thăm nhà đã
Đã phát hành: 03/10/2026Hớn Minh đi trước tựu trường,
Vân Tiên còn hãy hồi hương viếng nhà.
Mừng rằng: “Nay thấy con ta,
“Cha già hằng tưởng mẹ già luống trông.
“Bấy lâu đèn sách gia công,
“Con đà nên chữ tang bồng cùng chăng?”
Vân Tiên quì lạy thưa rằng:
“Chẳng hơn người cổ, cũng bằng người kim.
“Dám xin cha mẹ an tâm,
“Cho con trả nợ thanh khâm cho rồi.”
Mẹ cha thấy nói thêm vui,
Lại lo non nước xa xôi ngàn trùng.
Cho theo một đứa tiểu đồng,
Thư phong một bức dặn cùng Vân Tiên:
“Xưa đà định chữ lương duyên,
“Cùng quan hưu trí ở miền Hàn Giang.
“Con người là Võ Thể Loan,
“Tuổi vừa hai bảy dung nhan mặn mà.
“Chữ rằng Hồ Việt nhất gia,
“Con đi tới đó trao qua thư này.
“Con dầu bước đặng thang mây,
“Dưới chân đã sẵn một dây tơ hồng.
Hồi 07: Vân Tiên ra đi thi. Ghé nhà Võ công gặp bạn
Đã phát hành: 03/10/2026Song thân dạy bảo vừa xong,
Vân Tiên cùng gã tiểu đồng dời chân.
Ra đi tách dặm băng chừng,
Gió nam rày đã đưa xuân qua hè,
Lại xem dăm liễu đường hoè,
Tiếng ong ngơ ngáo, tiếng ve vang dầy.
Vui xem nước nọ non nầy,
Nước xao sóng dợn, non dầy đá cao.
Màn trời gấm trải biết bao,
Trên nhành chim nói, dưới ao cá cười.
Quận thành nhắm kiểng xem người,
Kiểng xinh như vẽ, người tươi như dồi.
Hàn Giang phút đã tới nơi,
Vân Tiên ra mắt một hồi trình thư.
Võ công lấy đọc bấy giờ,
Mừng duyên cầm sắt mối tơ đặng liền.
Liếc coi tướng mạo Vân Tiên,
Khá khen họ Lục phước hiền sinh con.
Mày tằm mắt phụng môi son,
Mười phân cốt cách, vuông tròn mười phân.
Những e kẻ Tấn, người Tần,
Nào hay chữ ngẫu đặng gần chữ giai.
Xem đà đẹp đẽ hoà hai,
Nầy dâu Nam Giản, nọ trai Đông sàng.
Công rằng: “Ngãi tế mới sang,
“Muốn lo việc nước hãy toan việc nhà.”
Tiên rằng: “Nhờ lượng nhạc gia,
“Đại khoa dầu đặng, tiểu khoa lo gì.”
Công rằng: “Con dốc xuống thi,
“Sao không kết bạn mà đi tựu trường?
“Gần đây có một họ Vương,
“Tên là Tử Trực văn chương tót vời.
“Cha đà sai trẻ qua mời,
“Đặng con cùng gã thử chơi một bài.
“Thấp cao, cao thấp, biết tài,
“Vầy sau bạn trước cùng mai mới mầu.”
Xảy đâu Tử Trực tới hầu,
Võ công sẵn đặt một bầu rượu ngon.
Công rằng: “Nầy bớ hai con!
“Thơ hay làm đặng, rượu ngon thưởng liền.
“Muốn cho Trực sánh cùng Tiên,
“Lấy câu ‘bình thuỷ hữu duyên’ làm đề.”
Song song hai gã giao kề,
Lục, Vương, hai họ đua nghề một khi.
Cho hay kỳ lại gặp kỳ,
Bạch Hàm há dễ kém chi Như Hoành.
Công rằng: “Đơn quế đôi nhành,
“Bảng vàng, thẻ bạc đã đành làm nên.
“Như chuông chẳng đánh chẳng kêu,
“Ngọn đèn tỏ rõ trước khêu bởi mình.
“Thiệt trang lương đống đã đành,
“Khá khen hai họ tài lành hoà hai.”
Trực rằng: “Tiên vốn cao tài,
“Có đâu én hộc sánh vai một bầy.
“Tình cờ mà gặp nhau đây,
“Trực rằng xin nhượng Tiên rày làm anh.
“Nay đà nên nghĩa đệ huynh,
“Xin về mai sẽ thượng trình cùng nhau.”
Phút xem trăng đã đứng đầu,
Vân Tiên vào chốn thư lầu nghỉ an.
Võ công trở lại hậu đàng,
Đêm khuya dạy dỗ Thể Loan mọi lời:
“Ngày mai vừa rạng chân trời,
“Tiểu nhi trang điểm ra nơi lê đình.
“Gọi là chút nghĩa tống tình,
“Phòng sau cho khỏi bất bình cùng nhau.”
Bóng trăng vừa lộ cành dâu,
Vân Tiên vào tạ giây lâu xuất hành.
Ra đi vừa thuở bình minh,
Thể Loan đứng trước lê đình liễm dung.
Thưa rằng: “Quân tử phó công,
“Xin thương bồ liễu chữ tòng ngây thơ.
“Tấm lòng thương gió nhớ mưa,
“Đương xa ngàn dặm xin đưa một lời.
“Ngày nay thánh chúa trị đời,
“Nguyền cho linh phụng gặp nơi ngô đồng.
“Quản bao chút phận má hồng,
“Phòng khuya vò võ, đợi trông khôn lường.
“Chàng dầu cung quế xuyên dương,
“Thiếp xin hai chữ tao khương cho bằng.
“Xin đừng tham đó bỏ đăng,
“Chơi lê quên lựu, chơi trăng quên đèn.”
Tiên rằng: “Như lửa mới nhen,
“Dễ trong một bếp mà nhen mấy lò.
“May duyên rủi nợ dễ phò,
“Chớ nghi Ngô Khởi, hãy lo Mãi Thần.”
Thể Loan vội vã lui chân,
Vân Tiên từ biệt trông chừng Trường An.
Hồi 08: Vân Tiên từ biệt Võ công, Thể Loan. Lên đường ra kinh thi, gặp: Vương Tử Trực, Trịnh Hâm, Bùi Kiệm
Đã phát hành: 03/10/2026Xa xa vừa mấy dặm đường,
Gặp Vương Tử Trực vầy đoàn đều đi.
Trải qua thuỷ tú, sơn kỳ,
Phỉ lòng cá nhảy, gặp thì rồng bay.
Người hay lại gặp cảnh hay,
Khác nào tiên tử chơi rày Bồng Lai.
Cùng nhau tả chút tình hoài,
Năm ba chén rượu, một vài câu thơ.
Công danh ai chẳng ước mơ,
Ba tầng cửa võ một giờ nhảy qua.
Cùng nhau bàn bạc gần xa,
Chữ tài chữ mệnh xưa hoà ghét nhau.
Trực rằng: “Rồng xuống vực xâu,
“Mặc dầu dỡn sóng mặc dầu chơi mây.”
Tiên rằng: “Hồng Hộc đều bay,
“E khi mỏi cánh lạc bầy về sau.”
Mảng còn trò chuyện với nhau,
Trông chừng kinh địa đã hầu tới nơi.
Chênh chênh vừa xế mặt trời,
Hai người tìm quán nghỉ ngơi đợi kỳ.
Phút đâu gặp bạn đi thi,
Đều bày tên họ một khi mới tường.
Một người ở quận Phan Dương,
Tên Hâm, họ Trịnh tầm thường nghề văn.
Một người ở quận Dương xuân,
Họ Bùi, tên Kiệm tác chừng đôi mươi.
Hai người lại gặp hai người,
Đều vào một quán vui cười ngả nghiêng.
Kiệm rằng: “Nghe tiếng anh Tiên,
“Nay đà thấy mặt phỉ nguyền ước ao.”
Hâm rằng: “Chưa biết thấp cao,
“Làm thơ mới biết bậc nào tài năng.”
Bèn kêu ông quán nói rằng:
“Khá toan sắm sửa đồ ăn cho bề.
Quán rằng: “Thịt cá ê hề,
“Khô lân chả phụng bộn bề thiếu đâu.
“Kìa là thuốc lá ướp ngâu,
“Trà ve tuyết điểm, rượu bầu cúc hương.
“Để khi đãi khách giầu sang,
“Đãi người văn vật, đãi trang anh hùng.”
Bĩ bàng trà rượu đã xong,
Bốn người ngồi lại một vòng làm thơ,
Kiệm, Hâm còn hãy ngẩn ngơ,
Phút thơ Tiên, Trực, một giờ vừa xong.
Kiệm, Hâm xem thấy lạ lùng,
Gẫm nghi Tiên, Trực viết tùng cổ thi.
Chẳng hay ông quán cười chi,
Vỗ tay xuống chiếu một khi cười dài.
Tiên rằng: “Ông quán cười ai?”
Quán rằng: “Cười kẻ bất tài đồ thơ.
“Cười người Tôn Tẫn không lừa,
“Trước đà thấy mấy chẳng ngừa Bàng Quyên.
Trực rằng: “Lời nói hữu duyên,
“Thế trong kinh sử có tuyền cùng chăng?”
Quán rằng: “Kinh sử đã từng,
“Coi rồi lại khiến lòng hằng xót xa.
“Hỏi thời ta phải nói ra,
“Vì chưng hay ghét cũng là hay thương.”
Tiên rằng: “Trong đục chưa tường,
“Chẳng hay thương ghét, ghét thương lẽ nào?”
Quán rằng: “Ghét việc tầm phào,
“Ghét cay, ghét đắng, ghét vào tới tâm.
“Ghét đời Kiệt, Trụ mê dâm,
“Để dân đến nỗi sa hầm sẩy hang.
“Ghét đời U, Lệ đa đoan,
“Khiến dân luống chịu lầm than muôn phần.
“Ghét đời Ngũ bá phân vân,
“Chuộng bề dối trá, làm dân nhọc nhằn.
“Ghét đời Thúc quý phân băng,
“Sớm đầu tối đánh, lằng nhằng rối dân.
“Thương là thương đức thánh nhân,
“Khi nơi Tống, Vệ, lúc Trần, lúc Khuôn.
“Thương thầy Nhan-tử dở dang,
“Ba mươi mốt tuổi, tách đàng công danh.
“Thương ông Gia Cát tài lành,
Gặp cơn Hán mạt, đã đành phôi pha.
“Thương thầy Đồng tử cao xa,
“Chí thời có chí, ngôi mà không ngôi.
“Thương người Nguyên Lượng bùi ngùi,
“Lỡ bề giúp nước lại lui về cày.
“Thương ông Hàn Dũ chẳng may,
“Sớm dâng lời biểu tối đày đi xa.
“Thương thầy Liêm Lạc đã ra,
“Bị lời xua đuổi về nhà giáo dân.
“Xem qua kinh sử mấy lần,
“Nửa phần lại ghét, nửa phần lại thương.”
Trực rằng: “Chùa rách phật vàng,
“Ai hay trong quán ẩn tàng kinh luân.
“Thương dân sao chẳng lập thân,
“Để khi nắng hạ toan phần làm mưa?”
Quán rằng: “Nghiêu, Thuấn thuở xưa,
“Khó ngăn Sào Phủ, khôn ngừa Hứa Do.
“Di, Tề chẳng khứng giúp Châu,
“Một mình một núi, ai hầu chi ai.
“Ông Y, ông Phó ôm tài,
“Kẻ cày, người cuốc đoái hoài chi đâu?
“Thái công xưa một cần câu,
“Sớm mai sông Vị, mặc dầu vui chơi.
“Nghiêm Lăng đã mấy đua bơi,
“Cày mây, cần nguyệt tả tơi áo cầu.
Trần Đoàn chẳng chút lo âu,
“Gió trăng một túi công hầu chiêm bao.
“Người nay có khác xưa nào?
“Muốn ra ai cấm, muốn vào ai ngăn.”
Kiệm rằng: “Lão quán nói nhăng,
“Dầu cho trải việc cũng thằng bán cơm.
“Gối rơm theo phận gối rơm,
“Có đâu ở thấp mà chồm lên cao.”
Quán rằng: “Sấm chớp mưa rào,
“Ếch nằm đáy giếng thấy bao nhiêu trời.
“Sông trong cá lội thảnh thơi,
“Xem hai con mắt sáng ngời như châu.
“Uổng thay đàn gảy tai trâu,
“Nước xao đầu vịt, nghĩ lâu nực cười.”
Tiên rằng: “Ông quán chớ cười,
“Đây đà nhớ đặng bảy người Trước Lâm.
“Cùng nhau kết bạn đồng tâm,
“Khi cờ, khi rượu, khi cầm, khi thi.
“Công danh phú quí màng chi,
“Cho bằng thong thả mặc khi vui lòng.
“Rừng nho biển thánh mênh mông,
“Dễ ai lặn lội cho cùng vậy vay.”
Quán rằng: “Đó biết lòng đây,
“Lời kia đã cạn, rượu nầy thưởng cho.”
Kiệm, Hâm, là đứa so đo,
Thấy Tiên dường ấy âu lo trong lòng.
Khoa nầy Tiên ắt đầu công,
Hâm dầu có đậu cũng không xong rồi.
Mảng còn nghĩ việc tới lui,
Xảy nghe trống đã giục thôi vào trường.
Kẻ thùng, người thấp đầy đường,
Lao xao đoàn bảy, chàng ràng lũ ba.
Vân Tiên vừa bước chân ra,
Bỗng đâu xảy gặp tin nhà đưa thư.
Hồi 09: Vân Tiên được tin mẹ chết, quày quả trở về
Đã phát hành: 03/10/2026Khai phong mới tỏ sự cơ,
Mình gieo xuống đất dật dờ hồn hoa.
Hai hàng luỵ ngọc nhỏ sa,
Trời Nam, đất Bắc xót xa đoạn trường.
Anh em ai nấy đều thương,
Trời ơi! Há nỡ lấp đường công danh.
Những năm công toại danh thành,
Nào hay từ mẫu u minh sớm dời.
Gắng vào trong quán an nơi,
Tớ thầy than thở, liệu thời qui lai.
Tiểu đồng thở vắn than dài.
“Trời ơi! trời nỡ phụ tài người ngay.”
Trực rằng: “Đã đến nỗi nầy,
“Tiểu đồng, bậu hãy làm khuây giải phiền.
“Sớm mai thang thuốc giữ gìn,
“Chờ ta vài bữa ra trường sẽ hay.
“Bây giờ kíp rước thợ may,
“Sắm đồ tang phục, nội ngày cho xong.
“Dây rơm, mũ bạc, áo thùng,
“Cứ theo trong sách Văn công mà làm.”
Tiên rằng: “Mẹ Bắc con Nam,
“Nước non vòi vọi đã cam lỗi nghì.
“Trong mình không cánh không vi,
“Lấy chi bớt dặm, lấy chi bớt đàng.”
Vào tràng phút lại gặp tang,
Ngẩn ngơ người ở, ngỡ ngàng kẻ đi.
Việc trong trời đất biết chi,
Sao dời vật đổi còn gì mà trông.
Hai hàng luỵ ngọc ròng ròng,
Tưởng bao nhiêu lại đau lòng bấy nhiêu.
Cánh buồm bao quản gió xiêu,
Ngàn trùng biển rộng, chín chìu ruột đau.
Thương thay chín chữ cù lao,
Ba năm nhũ bộ biết bao nhiêu tình.
Quán rằng: “Trời đất thình lình,
“Gió mưa đâu phút gãy cành thiên hương.”
Ai ai trông thấy cũng thương,
Lỡ bề báo hiếu, lỡ đường lập thân.
Dầu cho chước quỷ mưu thần,
Phong trần ai cũng phong trần như ai.
Éo le ai khéo đặt bày,
Chữ tài liền với chữ tai một vần.
Đường đi hơn tháng chẳng gần,
Khi qua khi lại, mấy lần xông pha.
Xảy đâu bạc tác vừa ra,
Trực cùng Hâm, Kiệm xúm mà đưa Tiên.
Hâm rằng: “Anh chớ ưu phiền,
“Khoa này chẳng gặp ta nguyền khoa sau.”
Thấy nhau khó nỗi giúp nhau,
Một vừng mây bạc dàu dàu khá thương.
Vân Tiên cất gánh lên đường,
Trịnh Hâm ngó lại đôi hàng nhỏ sa.
Đi vừa một dặm xa xa,
Phút nghe ông quán bôn ba theo cùng.
Quán rằng: “Thương đấng anh hùng,
“Đưa ba hườn thuốc để phòng hộ thân.
“Chẳng may gặp lúc gian truân,
“Đương khi quá đói, thuốc thần cũng no.”
Tiên rằng: “Cúi đội ơn cho,
Tấm lòng ngài ngại hãy lo xa gần.”
Quán rằng: “Ta cũng bâng khuâng,
“Thấy vầy nên mới tị trần đến đây.
“Non xanh nước biếc vui vầy,
“Khi đêm rượu cúc, khi ngày trà lan.
“Dấn thân vào chốn an nhàn,
“Thoát vòng danh lợi, lánh đàng thị phi.”
Nói rồi quày quả ra đi,
Vân Tiên xem thấy càng nghi trong lòng.
Trông chừng dặm cũ thẳng xông,
Nghĩ đòi cơn lại não nồng đòi cơn.
Nên hư chút phận chi sờn,
Nhớ câu dưỡng dục, lo ơn sinh thành.
Mang câu bất hiếu đã đành,
Nghĩ mình mà thẹn cho mình làm con.
Trọn đời một tấm lòng son,
Chí lăm trả nợ nước non cho rồi.
Nào hay nước chảy hoa trôi,
Nào hay phận bạc như vôi thế này.
Một mình ngơ ngẩn đường mây,
Khác nào chiếc nhạn lạc bầy kêu sương.
Đến nay lâm việc mới tường,
Hèn chi thầy dậy khoa trường còn xa.
Tiểu đông thấy vậy thưa qua:
“Gẫm đây cho đến quê nhà còn lâu.
“Thế sao chẳng bớt cơn sầu,
“Mình đi đã mỏi, dòng châu thêm nhuần.
“E khi mang bệnh nửa chừng.
“Trông nom khó liệu, giũa rừng khôn toan.”
Tiên rằng: “Khô héo lá gan!”
Ôi thôi! con mắt đã mang lấy sầu.
Mịt mù nào thấy chi đâu,
Chân đi đã mỏi, mình đau như dần.
Có thân phải khổ vì thân,
Thân ôi! thân biết mấy lần chẳng may!
Đồng rằng: “Trời đất có hay,
“Ra đi vừa đặng mười ngày lại đau.
“Một mình nhắm trước xem sau,
“Xanh xanh bờ cõi, dàu dàu cỏ cây.
“Vốn không làng xóm chi đây,
“Xin lần tới đó tìm thầy thuốc thang.”
Vừa may gặp khách qua đàng,
Người người đều chỉ vào làng Đồng Văn.
Dắt nhau khi ấy hỏi phăng,
Gặp thầy làm thuốc, hiệu là Triệu Ngang.
Ngang rằng: “Khá tạm nghỉ an,
“Rạng ngày coi mạch đầu thang mới đành.
“Gặp ta bệnh ấy ắt lành,
“Bạc tiền trong gói sẵn dành bao nhiêu?”
Đồng rằng: “Tiền bạc chẳng nhiều,
“Xin thầy nghĩ lượng được điều thuốc thang.
“May mà bệnh ấy đặng an,
“Bạc còn hai lượng trao sang cho thầy.”
Ngang rằng: “Ta ở chốn nầy,
“Ba đời nối nghiệp làm thầy vừa ba.
“Sách chi cũng đủ trong nhà,
“Nội kinh đã sẵn, ngoại khoa thêm mầu.
“Trước xem y học làm đầu,
“Sau coi Thọ Thế, thứ cầu Đông Y.
“Gẫm trong Ngân Hải, Tinh vi,
“Cùng là Cang mục thua gì Thanh nang.
“Gẫm trong Tập nghiêm lương phang,
“Cùng là Ngự toản trải đàng Hồi xuân.
“Vị chi sẵn đặt quân thần,
“Thuốc thời bào chế mười phần nở nang.
“Mạch thời đọc mạch Lư san,
“Đặt vào tay bệnh biết đàng tử sinh.
“Lục quân. Tứ vật thang danh,
“Thập toàn, Bát vị, sẵn dành nội thương.
“Lại thông bát trận tân phương,
“Lâm nhằm ngoại cảm đầu thang Ngũ sài.”
Đồng rằng: “Thầy thiệt có tài,
“Xin vào coi mạch luận bài thuốc chi.”
Ngang rằng: “Lục bộ đều suy,
“Bộ quan bên tả, mạch đi phủ hồng.
“Cứ trong kinh lạc mà thông,
“Mạng môn tước quả đã xông lên đầu.
“Tam tiêu tích nhiệt đã lâu,
“Muốn cho giáng hoả, phải đầu Tư âm.
“Huỳnh liên, huỳnh bá, huỳnh cầm,
“Gia vào cho bội nhiệt tâm mới bình.
“Ngoài thời cho điểm vạn linh,
“Trong thời cho uống hoàn tình mới xong.
“Khá trao hai lượng bạc ròng,
“Bổ thêm vị thuốc để phòng đầu thang.
“Chẳng qua làm phúc cho chàng,
“Nào ai đòi chuộc đòi đàn chi ai.”
Tiểu đồng những ngỡ thiệt trò,
Vội vàng mở gói chẳng nài liền trao.
Mười ngày chẳng bớt chút nào,
Thêm đau trong dạ, như bào như xoi.
Đồng rằng: “Vào đó thầy coi,
“Bệnh thời không giảm, thầy đòi tiền thêm.”
Ngang rằng: “Nằm thấy khi đêm,
“Tiên sư mách bảo một điềm chiêm bao.
“Quỷ thần người ở trên cao,
“E khi đường sá lẽ nào biết đâu?
“Tiểu đồng ngươi khá qua cầu,
“Cùng ông thầy bói ở đầu Tây viên.”
Tiểu đồng nghe nói đi liền,
Gặp ông thầy bói đặt tiền mà coi.
Bói rằng: “Ta bói hẳn hoi,
“Bói hay đã dậy, người coi đã đầy.
“Ta đây nào phải các thầy,
“Bá vơ, bá vất, nói nhây không nhằm.
“Ôn nhuần, Châu diệc mấy năm,
“Sáu mươi bốn quẻ, ba trăm dư hào.
“Huỳnh kim, Dã hạc sách cao,
“Lục nhâm, Lục giáp chỗ nào chẳng hay.”
“Can, chi đều ở trong tay,
“Đã thông trời đất, lại hay việc người.
“Đặt tiền quan mốt bốn mươi,
“Khay trầu, chén rượu cho tươi mới thành.
“Thầy bèn gieo đặng quẻ lành,
“Chiếm tên tuổi ấy lộ trình mắc chi?
“Ứng vào rùa với cỏ thi,
“Rồi thầy coi quẻ, một khi mới tường.”
Đồng rằng: “Người ở Đông phương,
“Nhân đi buôn bán giữa đường chẳng an.
“Con nhà họ Lục là chàng,
“Tuổi vừa hai tám, còn đàng thơ ngây.”
Bói rằng: “Đinh mão năm nay,
“Hèn chi giáp tí ngày rày chẳng an.
“Mạng kim lại ở cung càn,
“Tuổi này là tuổi giầu sang trong đời.
“Cầu tài quẻ ấy xa vời,
“Khen ngươi khéo nói những lời trêu ta.”
Cầm tiền gieo xuống xem qua,
Một Giao, hai Sách, lại ba hào trùng.
Trang thành là quẻ lục xung,
Thấy hào phụ mẫu khắc cùng tử tôn.
Hoá ra làm quẻ du hồn,
Lại thêm thế động khắc dồn hào quang.
Cứ trong quẻ ấy mà bàn:
“Tuổi nầy mới chịu mẫu tang trong mình.
“Xui nên phát bệnh thình lình,
“Vì chưng ma quỷ lộ trình rất thiêng.
“Muốn cho bệnh ấy đặng yên,
“Phải tìm thầy pháp chữa chuyên ít ngày.”
Đồng rằng: “Thầy pháp đâu đây.”
Bói rằng: “Cũng ở chốn nầy bước ra.
“Pháp hay tiếng dậy dồn xa,
“Tên là Đạo sĩ, ở Trà hương thôn.”
Tiểu đồng mới chạy bôn bôn,
Hỏi thăm đạo sĩ hương thôn chốn nào?
Chợ đông buôn bán lao xao,
Người ta liền chỉ nơi nào chẳng xa.
Đồng đi một buổi tới nhà,
Đạo sĩ xem thấy lòng mà mừng thay!
Đồng rằng: “Nghe tiếng thầy đây,
“Trừ ma ếm quỷ, phép thầy rất hay.”
Pháp rằng: “ấn đã cao tay,
“Lại thêm phù, chú xưa nay ai bì.
“Qua sông cá thấy xếp vi,
“Vào rừng cọp thấy phải quỳ lạy đưa.
“Pháp hay hú gió kêu mưa,
“Sai chim, khiến vượn, đuổi lừa, vật trâu.
“Pháp hay miệng niệm một câu,
“Tóm thâu muôn vật vào bầu hồ linh.
“Phép hay sái đậu thành binh,
“Bện hình làm tướng phá thành Diêm vương.
“Phép hay dạo hoả phó thang,
“Ngồi gươm đứng giáo mở đàng thiên hoang.
“Có ba lượng bạc trao sang,
“Đặng thầy sắm sủa lập đàn chữa cho,”
Đồng rằng: “Tôi chẳng so đo,
“Khuyên thầy gắng sức chớ lo khó giàu.
“Bấy lâu thầy tớ theo nhau,
“Bạc dành hai lượng phòng sau đi đàng.
“Chữa chuyên bệnh ấy đặng an,
“Rồi tôi sẽ lấy đem sang cho thầy.”
Pháp rằng: “Về lấy sang đây,
“Cho thầy toan liệu lập rày đón ra.”
Đồng rằng: “Tôi đã lo xa,
“Cực vì người bệnh ở nhà chẳng yên.
“Xin thầy gắng sức chịu phiền,
“Ra công bùa chú chữa chuyên dường nào.”
Pháp rằng: “Có khó chi sao,
“Người nằm ta chữa rối trao phù về.”
Đồng rằng: “Tôi vốn thằng hề,
“Bệnh chi mà khiến chịu bề chữa chuyên?”
Pháp rằng: “Ta biết kinh quyền,
“Đau nam chữa bắc mà thuyên mới tài.”
Tiểu đồng nghe lọt vào tai,
Lòng mừng vội vã nằm dài chữa chuyên.
Pháp bèn cất tiếng hét lên:
“Mời ông Bàn cổ toạ tiền chứng miêng.
“Thỉnh ông Đại thánh Tề thiên,
“Thỉnh bà Võ hậu đều liền đến đây.
“Thỉnh ông Nguyên soái chinh Tây,
“Cùng bà Vương mẫu sum vầy một khi.
“Thỉnh ông Phật tổ A di,
“Thập phương chư Phật phù trì giúp công.
“Lại mời công chúa Ngũ long,
“Bình Nam ngũ hổ hội đồng an dinh.
“Thỉnh trong thiên tướng, thiên binh,
“Cùng là tam phủ Động đình Xích lân.
“Thỉnh trong khắp hết quỷ thần,
“Cùng đều xuống chốn dương trần vui chơi.”
Cho ngươi ba đạo phủ trời,
Uống vào khoẻ mạnh như lời chẳng sai.
Tiểu đồng vâng lĩnh theo lời,
Lấy phủ trở lại toan bài thuốc thang.
Vào nhà thưa với thầy Ngang.
“Pháp phù đã đủ thầy toan phương nào?”
Ngang rằng: “Còn bạc trong bao,
“Thời ngươi khá lấy mà trao cho thầy”
Đồng rằng: “Tôi hãy ở đây,
“Bệnh kia dầu khá mình nầy bán đi.”
Triệu Ngang biết chẳng còn chi,
Kiếm đường tráo chác đuổi đi khỏi vòng:
“Ở đây làng xóm khó lòng,
“E khi mưa nắng ai cùng đỡ che.”
Đồng rằng: “Trong gói vắng hoe,
“Bởi tin nên mắc, bởi nghe nên lầm.
“Mới lo chạy hết một trăm,
“Mình ve khô xép ruột tằm héo don.
“Thương thay tiền mất tật còn,
“Bơ vơ đất khách thon von thế này.
“Thôi thôi gắng gượng khỏi đây,
“Tôi đi khuyên giáo đỡ ngày gạo rau.”
Vân Tiên chi xiết nỗi sầu,
Tiểu đồng dầu dắt gần cầu Lá buôn.
Đương khi mưa gió luông tuồng,
Người buồn lại gặp kiểng buồn khá thương.
Xiết bao ăn tuyết nằm sương,
Màn trời chiếu đất dặm trường lao đao,
Dầu cho trái trí bực nào,
Gặp cơn nguy hiểm biết sao mà nhờ.
Tiên rằng: “Đi đã ngất ngơ,
“Tìm nơi cây cối bụi bờ nghỉ chưn.”
Đồng rằng: “Chốc nữa khỏi rừng,
“Tìm nơi quán xá sẽ dừng nghỉ ngơi.”
Non tây vừa khuất mặt trời,
Tớ thầy dìu dắt tới nơi Đại đề.
Hồi 10: Trịnh Hâm hại Vân Tiên, trói tiểu đồng trong rừng, xô Vân Tiên xuống sông
Đã phát hành: 03/10/2026Trường thi một lũ vừa về.
Trịnh Hâm xem thấy lại kề hỏi thăm:
“Anh về nay đã hai rằm,
“Cớ sao mang bệnh còn nằm nơi đây.
Tiên rằng tôi vốn chẳng may,
“Chẳng hay chư hữu khoa nầy thế nao?.”
Hâm rằng: “Tử Trực đậu cao,
“Tôi cùng Bùi Kiệm đều vào cử nhân,
“Một mình về trước viếng thân,
“Hai người trở việc còn lần đi sau.
“Đương cơn hoạn nạn gặp nhau,
“Người lành nỡ bỏ người đau sao đành.
“Từ đây tới quận Đông thành,
“Trong mình có bệnh, bộ hành sao xong.
Lần hồi đến chốn Giang trung,
“Tìm thuyền ta sẽ tháp tùng với nhau.”
Tiên rằng: “Tình trước ngãi sau,
“Có thương xin khá giúp nhau phen này.”
Hâm rằng: “Anh tạm ngồi đây,
“Tiểu đồng người tới trước nầy cùng ta.
“Vào rừng kiếm thuốc ngoại khoa,
“Phòng khi sông biển phong ba bất kỳ.”
Tiểu đồng vội vã ra đi,
Muốn cho đặng việc quản gã lao đao.
Trịnh Hâm trong dạ gươm đao,
Bắt người đồng tử trói vào gốc cây:
“Trước cho hùm cọp ăn mày,
Hại Tiên phải dụng mưu nầy mới xong.”
Vân Tiên ngồi những đợi trông,
Trịnh Hâm về nói tiểu đồng cọp ăn.
Vân Tiên than khóc nằm lăn:
“Có đâu địa hăm thiên băng thình lình.
“Bấy lâu đất khách lưu linh,
“Một thầy một tớ lộ trình nuôi nhau.
“Nay đà hai ngả phân nhau,
“Còn ai nâng đỡ trước sau cho mình.”
Hâm rằng: “Anh chớ ngại tình,
“Tôi xin đưa tới Đông thành thời thôi.”
Vân Tiên chi xiết luỵ rơi,
Buồm đà theo gió chạy xuôi một bề.
Tiểu đồng bị trói khôn về,
Kêu la chẳng thấu bốn bề rừng hoang:
“Phận mình đã mắc tai nàn,
“Cảm thương họ Lục suối vàng bơ vơ.
“Xiết bao những nỗi dật dờ,
“Đà giang nào biết, bụi bờ nào hay.
“Vân Tiên hồn có linh rày,
“Đem tôi theo với đỡ tay chưn cùng!”
Vái rồi luỵ nhỏ ròng ròng,
Đêm khuya ngồi dựa cội tòng ngủ quên.
Sơn quân ghé lại một bên,
Cắn dây mở trói cõng lên ra đàng.
Tiểu đồng thức dậy mơ màng,
Xem qua dấu đất ràng ràng mới hay.
Nửa mừng nửa lại sợ thay,
Chạy ra chốn cũ kiếm thầy Vân Tiên.
Mặt trời vừa khỏi mái hiên,
Người buôn, kẻ bán, chợ phiên nhộn nhàng.
Hỏi thăm bà quán giữa đàng,
Bữa qua có thấy người tang chăng là?
Quán rằng thôi đã ra ma,
“Khi mai làng xóm người đà đi chôn.”
Tiểu đồng nghe nói kinh hồn,
Hỏi rằng: “Biết chỗ nào chôn chỉ chừng.”
Tay lau nước mắt rưng rưng,
Xảy nghe tiếng nói đầu rừng lao xao.
Tiểu đồng vội vã bước vào,
Xóm làng mới hỏi: “Thằng nào tới đây?”
Đồng rằng: “Tớ tới kiếm thầy,
“Chẳng hay người thác mả nầy là ai?”
Người nầy: “Một gã con trai,
“Ở đâu không biết lạc loài đến đây.
“Chưn, tay, mặt, mũi tốt thay,
“Đau chi nên nỗi nước nầy khá thương.”
Tiểu đồng chẳng kịp hỏi han,
Nằm lăn bên mả khóc than một hồi.
Người đều xem thấy thương ôi!
Kêu nhau vác cuốc đều lui ra đàng.
Tiểu đồng nằm giữa rừng hoang,
Che chòi giữ mả lòng toan trọn bề.
Một mình ở đất Đại đề,
Sớm đi khuyến giáo, tối về quảy đơm.
Dốc lòng trả nợ áo cơm,
Sống mà trọn nghĩa, thác thơm danh hiền.
Thứ nầy đến thứ Vân Tiên,
Năm canh ngồi dựa be thuyền thở than.
Trong khăn luỵ nhỏ chứa chan,
Cảm thương phận tớ mắc nàn khi không.
Lênh đênh thuyền giữa biển đông,
Riêng than một tấm cô bồng ngẩn ngơ.
Đêm khuya lặng lẽ như tờ,
Nghênh ngang sao mọc, mịt mờ sương bay.
Trịnh Hâm khi ấy ra tay,
Vân Tiên bị gã xô ngay xuống vời.
Trịnh Hâm giả tiếng kêu trời,
Cho người thức dậy lấy lời phôi pha.
Trong thuyền ai nấy kêu la,
Đều thương họ Lục, xót xa tấm lòng.